За прафанны аналіз канфліктаў

Ці можна зразумець грамадзянскія ўзброеныя канфлікты, калі зважаць толькі на этнакультурныя і рэлігійныя фактары і не звяртаць увагі на пагаршэнне ўмоў жыцця? Тое, што некаторыя ўдзельнікі канфліктаў абіраюць сцяг радыкальнага ісламізма, як у Сірыі, ці эмблемы этнічнага нацыяналізму, як сёння ва Украіне, не адмяняе прафанных (эканамічных, сацыяльных, палітычных) дадзеных, якія ўтвараюць сапраўдную глебу канфліктаў.

Мы ўступілі ў новую эпоху. На змену перыяду, калі на Захадзе выкрывалі падтрыманую Масквой камуністычную змову, а на Усходзе праслаўлялі класавую барацьбу і антыімперыялізм, прыйшоў час, калі на першае месца высоўваюць барацьбу рэлігійных і этнічных, ці нават племянных, супольнасцей. Гэтая новая схема інтэрпрэтацыі зрабілася асабліва ўплывовай пасля таго, як больш за дваццаць гадоў таму амерыканскі палітолаг Сэмюэл Хантынгтан папулярызаваў канцэпт «сутыкнення цывілізацый», патлумачыўшы, што розніца ў культурных, рэлігійных, маральных і палітычных каштоўнасцях з’яўляецца крыніцай шматлікіх крызісаў. Тым самым Хантынгтан проста вярнуў да жыцця старую расісцкую дыхатамію, папулярызаваную Эрнэстам Рэнанам у ХІХ стагоддзі, паміж арыйскім светам, што лічыўся цывілізаваным і вытанчаным, і семіцкім светам, які лічыўся анархічным і гвалтоўным.

Гэты зварот да «каштоўнасцяў» спрыяе вяртанню да першаснай ідэнтыфікацыі, што вялікія паслядоўныя хвалі мадэрнізацыі некалі адсунулі на другі план, але якая зараз парадаксальным чынам зноў робіцца папулярнай з-за глабалізацыі, усё большай аднастайнасці ладаў жыцця і спажывання, але таксама з-за сацыяльных узрушэнняў, выкліканых неалібералізмам, чыімі ахвярамі з’яўляюцца шырокія слаі насельніцтва ў розных краінах свету. Гэты зварот дазваляе мабілізацыю грамадскай думкі на міжнародным узроўні на карысць таго ці іншага боку ў канфлікце, якой таксама моцна спрыяюць некаторыя ўніверсітэцкія традыцыі, прасякнутыя культурным эсэнцыялізмам – спадчынай каланіяльнага светапогляду.

У той час як свецкі лібералізм на еўрапейскі лад і сацыялістычная ідэалогія, якія распаўсюдзіліся далёка за межы Еўропы, амаль страцілі прытомнасць, усе канфлікты цяпер зводзяцца да свайго антрапалагічнага і культурнага вымярэння. Вельмі мала хто з журналістаў ці ўніверсітэцкіх дзеячоў клапоціцца аб тым, каб прытрымлівацца аналітычных рамак класічнай паліталогіі, якая прымае ў разлік дэмаграфічныя, эканамічныя, геаграфічныя, сацыяльныя, палітычныя, гістарычныя і геапалітычныя фактары, але таксама амбіцыі кіраўніцтва, неаімперскія структуры света і імкненне рэгіянальных звышдзяржаў дабіцца прызнання свайго ўплыву.

Як правіла, цяперашняе прадстаўленне аб тым ці іншым канфлікце ігнаруе мноства фактараў, што далі яму пачатак. Яно задавальняецца тым, што адрознівае «добрых» ад «дрэнных» і дае карыкатурнае вызначэнне ставак у барацьбе. Пратаганісты вызначаюцца паводле сваёй этнічнай, рэлігійнай і супольніцкай прыналежнасці, што прадугледжвае аднароднасць меркаванняў і паводзін унутры абазначаных такім чынам груп.

Першыя прыкметы гэтага тыпу аналіза з’явіліся напрыканцы халоднай вайны. Гэтак, у доўгім ліванскім канфлікце (1975-1990) яго розныя ўдзельнікі былі падзеленыя на «хрысціян» і «мусульман». Першыя агулам лічыліся сябрамі групоўкі пад назвай «Ліванскі фронт» ці «Фалангісцкай партыі» — правай арганізацыі хрысціянскай супольнасці. Другіх аб’ядналі ў кааліцыю, якую назвалі «палесцінска-прагрэсіўнай», а потым «ісламска-прагрэсіўнай». Гэткае карыкатурнае прадстаўленне не надта турбавалася тым фактам, што шматлікія хрысціяне належалі да антыімперыялстычнай і антыізраільскай кааліцыі, а таксама падтрымлівалі права палесцінцаў на вайсковыя дзеянні супраць Ізраіля з тэрыторыі Лівана, у той час як многія мусульмане ставіліся да гэтага варожа. Акрамя таго, ліванская праблема прысутнасці палесцінскіх узброеных груповак, а таксама жорсткіх і масавых рэпрэсій з боку Ізраіля, ад якіх пакутавала насельніцтва, была прафаннай прыроды, без аніякай сувязі з канфесійным паходжаннем ліванцаў.

Пустыя абагульненні і стэрэатыпы

Напрацягу таго ж перыяда адбыліся іншыя маніпуляцыі рэлігійнай прыналежнасцю, але ніхто са спецыялізаваных аналітыкаў і буйных СМІ іх не выкрыў. Гэтак, вайне ў Афганістане, выкліканай савецкім уварваннем у снежні 1979 года, наканавана было мець наступствам масавую мабілізацыю «іслама» супраць захопнікаў, якія называліся бязбожнікамі, каб тым самым схаваць нацыянальны характар супраціўлення. Тысячы маладых мусульман розных нацыянальнасцей, але ў асноўным арабы, былі падрыхтаваныя і радыкалізаваныя пад амерыканскім, саудаўскім і пакістанскім кіраўніцтвам, што стварыла спрыяльныя ўмовы для развіцця ісламісцкага і джыхадысцкага інтэрнацыянала, які існуе дасёння.

Больш за тое, іранская рэвалюцыя, што адбылася ў студзені-лютым 1979 года, зрабілася прычынай вялізнай геапалітычнай недарэчнасці, калі заходнія дзяржавы пачалі думаць, што найлепшай заменай шаху, каб пазбегнуць стварэння нацыянальна-буржуазнага ўрада (накшталт досведа Махамеда Масадыка ў пачатку 1950-х ггг.), альбо калясацыялістычнага і антыімперыялістычнага рэжыма, будзе прыход да ўлады рэлігійных кіраўнікоў. Прыклад дзвюх вельмі рэлігійных дзяржаў, Саудаўскай Аравіі і Пакістана, шчыльна звязаных са Злучанымі Штатамі, прывёў іх да высновы, што Іран таксама будзе верным партнёрам, і настолькі ж рашуча антыкамуністычным.

Потым схема аналіза змянілася. Антыімперыялістычная і прапалесцінская палітыка Тэгерана пачала выкрывацца як «шыіцкая», антызаходняя і падрыўная, у супрацьлегласць суніцкай палітыцы, якую лічылі ўмеранай. Спрыяць варожасці паміж сунітамі і шыітамі і, дадаткова, паміж арабамі і персамі (пастка, у якую Саддам Хусейн кінуўся на злом галавы, калі напаў на Іран у верасні 1980 года), зрабілася галоўным клопатам Злучаных Штатаў, асабліва пасля правальнага ўварвання ў Ірак у 2003 годзе, якое ў рэшце рэшт будзе мець наступствам рост іранскага ўплыву ў рэгіёнеi.

З гэтага часу багатая палітычная і медыйная літаратура толькі і кажа пра пагрозу гэтак званай «шыіцкай» восі, утворанай Іранам, Іракам, Сірыяй і ліванскім рухам «Хезбала», якія быццам бы намагаюцца дэстабілізаваць суніцкі іслам, практыкуюць тэрарызм і жывуць памкненнем знішчыць дзяржаву Ізраіль. Ніхто і не думае нагадаць, што пераход часткі іранцаў у шыіцкую канфесію адбыўся толькі ў XVI стагоддзі, і што ён заахвочваўся дынастыяй сефевідаў з мэтай супрацьстаяння асманскай экспансііii. Таксама робяць выгляд, што не ведаюць пра тое, што Іран заўсёды быў значнай рэгіянальнай дзяржавай, і што сучасны рэжым толькі працягвае, у іншай форме, вялікадзяржаўную палітку шаха, які прэтэндаваў на ролю жандара Персідскага заліва і які таксама меў моцныя ядзерныя амбіцыі, якім тады спрыяла Францыя. Нягледзячы на гэтыя прафанныя гістарычныя дадзеныя, на Блізкім Усходзе ўсё зараз аналізуецца ў тэрмінах супрацьстаяння «сунітаў і шыітаў».

З пачатку бунтаў у арабкім свеце, у пачатку 2011 года, гэтая гульня ў спрашчэнне працягваецца. У Бахрэйне маніфестантаў апісваюць як «шыітаў», якімі Іран маніпулюе, каб нацкаваць іх на суніцкіх кіраўнікоў. Але гэта азначае забыцца пра існаванне грамадзян шыіцкага веравызнання, што падтрымліваюць дзеючую ўладу, а таксама сунітаў, што спачуваюць апазіцыі. У Емене хуцісцкае паўстаннеiii прыхільнікаў каралеўскай дынастыі, якая доўгі час кіравала краінай, разглядаецца як выключна «шыіцкая» з’ява, што сваім існаваннем павінна выключна ўплыву Ірана.

У Ліване, нягледзячы на непрыязнасць, якую ён можа часам выклікаць унутры шыіцкай супольнасці, і, наадварот, папулярнасць, якую ён заваяваў сярод шматлікіх хрысціян і мусульман розных канфесій, у тым ліку сунітаў, рух «Хезбала» лічыцца простай прыладай у руках іранскіх амбіцый. Пры гэтым забываюцца пра тое, што гэтая партыя нарадзілася падчас ізраільскай акупацыі, (1978-2000), значнай часткі поўдня краіны, які насяляюць пераважна шыіты; і гэтая акупацыя безумоўна працягвалася б яшчэ доўга, калі б не яго адчайнае супраціўленне.

Дарэчы, той факт, што «Хамас» у Газе з’яўляецца чыста «суніцкім» утварэннем, што паходзіць з плыні палесцінскіх «Братоў-мусульман», не надта клапоціць аналітыкаў, якія падтрымліваюць «умераны» сунізм: гэты рух абавязкова выкрываецца як зло, бо ягоная зброя іранскага паходжання і імкнецца прарваць блакаду гэтай тэрыторыі Ізраілем.

Карацей кажучы, паўсюль адсутнічае нюансіроўка. Сітуацыі прыгнёту і сацыяльна-эканамічнай маргіналізацыі замоўчваюцца. Гегеманічныя амбіцыі варожых бакоў быццам бы не існуюць: ёсць добрыя і ёсць дрэнныя сілы. Супольнасці, дзе існуе вялікая разнастайнасць поглядаў і паводзін, характарызуюцца пры дапамозе пустых антрапалагічных абагульненняў і стэрэатыпнага культурнага эсэнцыялізма, пры тым, што ў рэальнасці яны стагоддзямі жылі ў кантэксце моцнага сацыяльна-эканамічнага і культурнага ўзаемапранікнення.

Дыскурс запаланілі новыя канцэпты: на Захадзе на змену свецкаму па прыродзе ўзгадванню «грэка-рымскіх» каранёў прыйшлі «іуда-хрысціянскія каштоўнасці». Такім самым чынам, прасоўванне «мусульманскіх каштоўнасцяў, асаблівасцяў і звычаяў», ці «араба-мусульманскіх» прыйшло на змену антыімперыялстычным, сацыяльным і «індустрыялізатарскім» патрабаванням арабскага свецкага нацыяналізма, які доўгі час панаваў на рэгіянальнай палітычнай сцэне.

Цяпер жа індывідуалістычныя і дэмакратычныя каштоўнасці, якія быццам бы ўвасабляе Захад, супрацьпастаўляюцца быццам бы выключна халістычным, «патрыярхальным і племянным» каштоўнасцям Усхода. Дарэчы, яшчэ ў былыя часы некаторыя славутыя еўрапейскія сацыёлагі палічылі, што будысцкія грамадствы ніколі не пабудуюць прамысловы капіталізм, які, маўляў, базуецца на вельмі спецыфічных каштоўнасцях «пратэстанцкага» капіталізма

У тым жа ключы, палесцінскае пытанне ўжо больш не разглядаецца як вайна за нацыянальнае вызваленне, якое можна было б вырашыць праз стварэнне адной краіны, дзе нароўні жылі б яўрэі, хрысціяне і мусульмане, як таго доўгі час патрабавала Арганізацыя вызвалення Палесціны (АВП)iv. Гэтае пытанне цяпер бачыцца як араба-мусульманскае непрыняцце яўрэйскай прысутнасці ў Палесціне і, на думку многіх добразычліўцаў, як прыкмета ўстойлівага антысемітызма, які павінен карацца. Але дастаткова трошкі здаровага сэнсу, каб зразумець, што калі б Палесціна была акупаваная будыстамі ці калі б постасманская Турцыя пажадала б яе адваяваць, супраціўленне было б не менш жорсткім.

У Тыбеце, у Сіньцзяне (Уйгурскім аўтаномным раёне), на Філіпінах, на Каўказе пад расійскім панаваннем і, з нядаўняга часу, у Бірме, дзе адкрылі існаванне мусульманскага насельніцтва ў канфлікце з суседзямі-будыстамі, але таксама ў экс-Югаславіі, разарванай паводле канфесійных крытэрыяў (католікі-харваты, праваслаўныя-сербы, мусульмане-баснійцы), у Ірландыі (падзеленай паміж католікамі і пратэстантамі): ці могуць канфлікты ўва ўсіх гэтых рэгіёнах разглядацца як сутыкненне рэлігійных каштоўнасцяў? Ці яны наадварот прафанныя, інакш кажучы, базуюцца на сацыяльнай рэчаіснасці, дынаміку якой ніхто не думае аналізаваць, у той час як шматлікія саманазваныя лідэры супольнасцей карыстаюцца магчымасцю рэалізаваць свае амбіцыі?

Інструменталізацыя этнакультурных і рэлігійных ідэнтычнасцяў у інтарэсах вялікіх і малых рэгіянальных дзяржаў старая як свет. Раней была падстава думаць, што палітычная мадэрнізацыя і рэспубліканскія прынцыпы, што распаўсюдзіліся на планеце пасля Французскай рэвалюцыі, доўгатэрмінова ўсталявалі свецкасць у міжнародным жыцці і ў стасунках паміж дзяржавамі – нічога падобнага. Мы сёння назіраем рост памкненняў некаторых дзяржаў зрабіцца рупарам той ці іншай транснацыянальнай рэлігіі, у прыватнасці датычна трох монатэістычных рэлігій (іудаізма, хрысціянства і іслама).

Санкцыі паводле розных стандартаў

Гэтыя дзяржавы хапаюцца за рэлігійнае, каб выкарыстаць яго ў мэтах сваёй вялікадзяржаўнай палітыкі, дзеля павелічэння ўплыву і экспансіі. Яны апраўдваюць такім чынам невыкананне асноўных прынцыпаў правоў чалавека, вызначаных ААН: гэтак, Захад ухваляе перманентную акупацыю палесцінскіх тэрыторый пачынаючы з 1967 года, а некаторыя мусульманскія дзяржавы лічаць нормай лупцоўкі кнутом, пабіванне камянямі, адразанне рук злодзеям. Санкцыі супраць парушальнікаў міжнароднага права таксама розняцца: суровыя пакаранні з боку «міжнароднай супольнасці» ў некаторых выпадках (Ірак, Іран, Лівія, Сербія і г.д.), поўная адсутнасць нават простай вымовы ў іншых (ізраільская акупацыя, амерыканскі рэжым зняволення ў Гуантанама).

Спыніць гэтую інструменталізацыю і прымітыўны аналіз, якія маюць мэтай хаваць прафанную рэальнасць канфліктаў, у прыватнасці на Блізкім Усходзе, з’яўляецца тэрміновай патрэбай, калі мы жадаем нарэшце дасягнуць міру ў гэтым бурлівым рэгіёне.

 

Жорж КОРМ (Georges Corm), былы ліванскі міністр, аўтар кнігі Pour une lecture profane des conflits, La Découverte, Парыж, 2012.
Пераклад: Мікалай Мялюк

З архіваў беларускага выдання Le Monde diplomatique. Арыгінал артыкула быў апублікаваны ў лютым 2013 года.

 

i Cf. Seymour M. Hersch, « The Redirection. A Strategic Shift », The New Yorker, 5 сакавіка 2007, www.newyorker.com

ii Дынастыя сефевідаў панавала ў Персіі з 1501 да 1736 гг.. Ізмаіл Першы (1487-1524) распачаў перавод насельніцтва у шыіцкую канфесію.

iii Чыт. Pierre Bernin, « Les guerres cachées du Yémen », Le Monde diplomatique, кастрычнік 2009.

iv У прыватнасці, у знакамітай прамове Ясера Арафата перад Генеральнай асамблеяй ААН у 1974 годзе, у якой ён выказаўся за такую дзяржаву, дзе б яўрэі, хрысціяне і мусульмане жылі б нароўні.


Add Your Comment

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

*


семь − 6 =

Мы в facebook

Мы Вконтакте

Мы в facebook

Мы Вконтакте

За прафанны аналіз канфліктаў

Pro-European integration protesters hide behind shields during clashes with Ukranian riot police in Kiev 26/04/2014

Ці можна зразумець грамадзянскія ўзброеныя канфлікты, калі зважаць толькі на этнакультурныя і рэлігійныя фактары і не звяртаць увагі на пагаршэнне ўмоў жыцця? Тое, што некаторыя ўдзельнікі канфліктаў абіраюць сцяг радыкальнага ісламізма, як у Сірыі, ці эмблемы этнічнага нацыяналізму, як сёння ва Украіне, не адмяняе прафанных (эканамічных, сацыяльных, палітычных) дадзеных, якія ўтвараюць сапраўдную глебу канфліктаў.

Мы ўступілі ў новую эпоху. На змену перыяду, калі на Захадзе выкрывалі падтрыманую Масквой камуністычную змову, а на Усходзе праслаўлялі класавую барацьбу і антыімперыялізм, прыйшоў час, калі на першае месца высоўваюць барацьбу рэлігійных і этнічных, ці нават племянных, супольнасцей. Гэтая новая схема інтэрпрэтацыі зрабілася асабліва ўплывовай пасля таго, як больш за дваццаць гадоў таму амерыканскі палітолаг Сэмюэл Хантынгтан папулярызаваў канцэпт «сутыкнення цывілізацый», патлумачыўшы, што розніца ў культурных, рэлігійных, маральных і палітычных каштоўнасцях з’яўляецца крыніцай шматлікіх крызісаў. Тым самым Хантынгтан проста вярнуў да жыцця старую расісцкую дыхатамію, папулярызаваную Эрнэстам Рэнанам у ХІХ стагоддзі, паміж арыйскім светам, што лічыўся цывілізаваным і вытанчаным, і семіцкім светам, які лічыўся анархічным і гвалтоўным.

Гэты зварот да «каштоўнасцяў» спрыяе вяртанню да першаснай ідэнтыфікацыі, што вялікія паслядоўныя хвалі мадэрнізацыі некалі адсунулі на другі план, але якая зараз парадаксальным чынам зноў робіцца папулярнай з-за глабалізацыі, усё большай аднастайнасці ладаў жыцця і спажывання, але таксама з-за сацыяльных узрушэнняў, выкліканых неалібералізмам, чыімі ахвярамі з’яўляюцца шырокія слаі насельніцтва ў розных краінах свету. Гэты зварот дазваляе мабілізацыю грамадскай думкі на міжнародным узроўні на карысць таго ці іншага боку ў канфлікце, якой таксама моцна спрыяюць некаторыя ўніверсітэцкія традыцыі, прасякнутыя культурным эсэнцыялізмам – спадчынай каланіяльнага светапогляду.

У той час як свецкі лібералізм на еўрапейскі лад і сацыялістычная ідэалогія, якія распаўсюдзіліся далёка за межы Еўропы, амаль страцілі прытомнасць, усе канфлікты цяпер зводзяцца да свайго антрапалагічнага і культурнага вымярэння. Вельмі мала хто з журналістаў ці ўніверсітэцкіх дзеячоў клапоціцца аб тым, каб прытрымлівацца аналітычных рамак класічнай паліталогіі, якая прымае ў разлік дэмаграфічныя, эканамічныя, геаграфічныя, сацыяльныя, палітычныя, гістарычныя і геапалітычныя фактары, але таксама амбіцыі кіраўніцтва, неаімперскія структуры света і імкненне рэгіянальных звышдзяржаў дабіцца прызнання свайго ўплыву.

Як правіла, цяперашняе прадстаўленне аб тым ці іншым канфлікце ігнаруе мноства фактараў, што далі яму пачатак. Яно задавальняецца тым, што адрознівае «добрых» ад «дрэнных» і дае карыкатурнае вызначэнне ставак у барацьбе. Пратаганісты вызначаюцца паводле сваёй этнічнай, рэлігійнай і супольніцкай прыналежнасці, што прадугледжвае аднароднасць меркаванняў і паводзін унутры абазначаных такім чынам груп.

Першыя прыкметы гэтага тыпу аналіза з’явіліся напрыканцы халоднай вайны. Гэтак, у доўгім ліванскім канфлікце (1975-1990) яго розныя ўдзельнікі былі падзеленыя на «хрысціян» і «мусульман». Першыя агулам лічыліся сябрамі групоўкі пад назвай «Ліванскі фронт» ці «Фалангісцкай партыі» — правай арганізацыі хрысціянскай супольнасці. Другіх аб’ядналі ў кааліцыю, якую назвалі «палесцінска-прагрэсіўнай», а потым «ісламска-прагрэсіўнай». Гэткае карыкатурнае прадстаўленне не надта турбавалася тым фактам, што шматлікія хрысціяне належалі да антыімперыялстычнай і антыізраільскай кааліцыі, а таксама падтрымлівалі права палесцінцаў на вайсковыя дзеянні супраць Ізраіля з тэрыторыі Лівана, у той час як многія мусульмане ставіліся да гэтага варожа. Акрамя таго, ліванская праблема прысутнасці палесцінскіх узброеных груповак, а таксама жорсткіх і масавых рэпрэсій з боку Ізраіля, ад якіх пакутавала насельніцтва, была прафаннай прыроды, без аніякай сувязі з канфесійным паходжаннем ліванцаў.

Пустыя абагульненні і стэрэатыпы

Напрацягу таго ж перыяда адбыліся іншыя маніпуляцыі рэлігійнай прыналежнасцю, але ніхто са спецыялізаваных аналітыкаў і буйных СМІ іх не выкрыў. Гэтак, вайне ў Афганістане, выкліканай савецкім уварваннем у снежні 1979 года, наканавана было мець наступствам масавую мабілізацыю «іслама» супраць захопнікаў, якія называліся бязбожнікамі, каб тым самым схаваць нацыянальны характар супраціўлення. Тысячы маладых мусульман розных нацыянальнасцей, але ў асноўным арабы, былі падрыхтаваныя і радыкалізаваныя пад амерыканскім, саудаўскім і пакістанскім кіраўніцтвам, што стварыла спрыяльныя ўмовы для развіцця ісламісцкага і джыхадысцкага інтэрнацыянала, які існуе дасёння.

Больш за тое, іранская рэвалюцыя, што адбылася ў студзені-лютым 1979 года, зрабілася прычынай вялізнай геапалітычнай недарэчнасці, калі заходнія дзяржавы пачалі думаць, што найлепшай заменай шаху, каб пазбегнуць стварэння нацыянальна-буржуазнага ўрада (накшталт досведа Махамеда Масадыка ў пачатку 1950-х ггг.), альбо калясацыялістычнага і антыімперыялістычнага рэжыма, будзе прыход да ўлады рэлігійных кіраўнікоў. Прыклад дзвюх вельмі рэлігійных дзяржаў, Саудаўскай Аравіі і Пакістана, шчыльна звязаных са Злучанымі Штатамі, прывёў іх да высновы, што Іран таксама будзе верным партнёрам, і настолькі ж рашуча антыкамуністычным.

Потым схема аналіза змянілася. Антыімперыялістычная і прапалесцінская палітыка Тэгерана пачала выкрывацца як «шыіцкая», антызаходняя і падрыўная, у супрацьлегласць суніцкай палітыцы, якую лічылі ўмеранай. Спрыяць варожасці паміж сунітамі і шыітамі і, дадаткова, паміж арабамі і персамі (пастка, у якую Саддам Хусейн кінуўся на злом галавы, калі напаў на Іран у верасні 1980 года), зрабілася галоўным клопатам Злучаных Штатаў, асабліва пасля правальнага ўварвання ў Ірак у 2003 годзе, якое ў рэшце рэшт будзе мець наступствам рост іранскага ўплыву ў рэгіёнеi.

З гэтага часу багатая палітычная і медыйная літаратура толькі і кажа пра пагрозу гэтак званай «шыіцкай» восі, утворанай Іранам, Іракам, Сірыяй і ліванскім рухам «Хезбала», якія быццам бы намагаюцца дэстабілізаваць суніцкі іслам, практыкуюць тэрарызм і жывуць памкненнем знішчыць дзяржаву Ізраіль. Ніхто і не думае нагадаць, што пераход часткі іранцаў у шыіцкую канфесію адбыўся толькі ў XVI стагоддзі, і што ён заахвочваўся дынастыяй сефевідаў з мэтай супрацьстаяння асманскай экспансііii. Таксама робяць выгляд, што не ведаюць пра тое, што Іран заўсёды быў значнай рэгіянальнай дзяржавай, і што сучасны рэжым толькі працягвае, у іншай форме, вялікадзяржаўную палітку шаха, які прэтэндаваў на ролю жандара Персідскага заліва і які таксама меў моцныя ядзерныя амбіцыі, якім тады спрыяла Францыя. Нягледзячы на гэтыя прафанныя гістарычныя дадзеныя, на Блізкім Усходзе ўсё зараз аналізуецца ў тэрмінах супрацьстаяння «сунітаў і шыітаў».

З пачатку бунтаў у арабкім свеце, у пачатку 2011 года, гэтая гульня ў спрашчэнне працягваецца. У Бахрэйне маніфестантаў апісваюць як «шыітаў», якімі Іран маніпулюе, каб нацкаваць іх на суніцкіх кіраўнікоў. Але гэта азначае забыцца пра існаванне грамадзян шыіцкага веравызнання, што падтрымліваюць дзеючую ўладу, а таксама сунітаў, што спачуваюць апазіцыі. У Емене хуцісцкае паўстаннеiii прыхільнікаў каралеўскай дынастыі, якая доўгі час кіравала краінай, разглядаецца як выключна «шыіцкая» з’ява, што сваім існаваннем павінна выключна ўплыву Ірана.

У Ліване, нягледзячы на непрыязнасць, якую ён можа часам выклікаць унутры шыіцкай супольнасці, і, наадварот, папулярнасць, якую ён заваяваў сярод шматлікіх хрысціян і мусульман розных канфесій, у тым ліку сунітаў, рух «Хезбала» лічыцца простай прыладай у руках іранскіх амбіцый. Пры гэтым забываюцца пра тое, што гэтая партыя нарадзілася падчас ізраільскай акупацыі, (1978-2000), значнай часткі поўдня краіны, які насяляюць пераважна шыіты; і гэтая акупацыя безумоўна працягвалася б яшчэ доўга, калі б не яго адчайнае супраціўленне.

Дарэчы, той факт, што «Хамас» у Газе з’яўляецца чыста «суніцкім» утварэннем, што паходзіць з плыні палесцінскіх «Братоў-мусульман», не надта клапоціць аналітыкаў, якія падтрымліваюць «умераны» сунізм: гэты рух абавязкова выкрываецца як зло, бо ягоная зброя іранскага паходжання і імкнецца прарваць блакаду гэтай тэрыторыі Ізраілем.

Карацей кажучы, паўсюль адсутнічае нюансіроўка. Сітуацыі прыгнёту і сацыяльна-эканамічнай маргіналізацыі замоўчваюцца. Гегеманічныя амбіцыі варожых бакоў быццам бы не існуюць: ёсць добрыя і ёсць дрэнныя сілы. Супольнасці, дзе існуе вялікая разнастайнасць поглядаў і паводзін, характарызуюцца пры дапамозе пустых антрапалагічных абагульненняў і стэрэатыпнага культурнага эсэнцыялізма, пры тым, што ў рэальнасці яны стагоддзямі жылі ў кантэксце моцнага сацыяльна-эканамічнага і культурнага ўзаемапранікнення.

Дыскурс запаланілі новыя канцэпты: на Захадзе на змену свецкаму па прыродзе ўзгадванню «грэка-рымскіх» каранёў прыйшлі «іуда-хрысціянскія каштоўнасці». Такім самым чынам, прасоўванне «мусульманскіх каштоўнасцяў, асаблівасцяў і звычаяў», ці «араба-мусульманскіх» прыйшло на змену антыімперыялстычным, сацыяльным і «індустрыялізатарскім» патрабаванням арабскага свецкага нацыяналізма, які доўгі час панаваў на рэгіянальнай палітычнай сцэне.

Цяпер жа індывідуалістычныя і дэмакратычныя каштоўнасці, якія быццам бы ўвасабляе Захад, супрацьпастаўляюцца быццам бы выключна халістычным, «патрыярхальным і племянным» каштоўнасцям Усхода. Дарэчы, яшчэ ў былыя часы некаторыя славутыя еўрапейскія сацыёлагі палічылі, што будысцкія грамадствы ніколі не пабудуюць прамысловы капіталізм, які, маўляў, базуецца на вельмі спецыфічных каштоўнасцях «пратэстанцкага» капіталізма

У тым жа ключы, палесцінскае пытанне ўжо больш не разглядаецца як вайна за нацыянальнае вызваленне, якое можна было б вырашыць праз стварэнне адной краіны, дзе нароўні жылі б яўрэі, хрысціяне і мусульмане, як таго доўгі час патрабавала Арганізацыя вызвалення Палесціны (АВП)iv. Гэтае пытанне цяпер бачыцца як араба-мусульманскае непрыняцце яўрэйскай прысутнасці ў Палесціне і, на думку многіх добразычліўцаў, як прыкмета ўстойлівага антысемітызма, які павінен карацца. Але дастаткова трошкі здаровага сэнсу, каб зразумець, што калі б Палесціна была акупаваная будыстамі ці калі б постасманская Турцыя пажадала б яе адваяваць, супраціўленне было б не менш жорсткім.

У Тыбеце, у Сіньцзяне (Уйгурскім аўтаномным раёне), на Філіпінах, на Каўказе пад расійскім панаваннем і, з нядаўняга часу, у Бірме, дзе адкрылі існаванне мусульманскага насельніцтва ў канфлікце з суседзямі-будыстамі, але таксама ў экс-Югаславіі, разарванай паводле канфесійных крытэрыяў (католікі-харваты, праваслаўныя-сербы, мусульмане-баснійцы), у Ірландыі (падзеленай паміж католікамі і пратэстантамі): ці могуць канфлікты ўва ўсіх гэтых рэгіёнах разглядацца як сутыкненне рэлігійных каштоўнасцяў? Ці яны наадварот прафанныя, інакш кажучы, базуюцца на сацыяльнай рэчаіснасці, дынаміку якой ніхто не думае аналізаваць, у той час як шматлікія саманазваныя лідэры супольнасцей карыстаюцца магчымасцю рэалізаваць свае амбіцыі?

Інструменталізацыя этнакультурных і рэлігійных ідэнтычнасцяў у інтарэсах вялікіх і малых рэгіянальных дзяржаў старая як свет. Раней была падстава думаць, што палітычная мадэрнізацыя і рэспубліканскія прынцыпы, што распаўсюдзіліся на планеце пасля Французскай рэвалюцыі, доўгатэрмінова ўсталявалі свецкасць у міжнародным жыцці і ў стасунках паміж дзяржавамі – нічога падобнага. Мы сёння назіраем рост памкненняў некаторых дзяржаў зрабіцца рупарам той ці іншай транснацыянальнай рэлігіі, у прыватнасці датычна трох монатэістычных рэлігій (іудаізма, хрысціянства і іслама).

Санкцыі паводле розных стандартаў

Гэтыя дзяржавы хапаюцца за рэлігійнае, каб выкарыстаць яго ў мэтах сваёй вялікадзяржаўнай палітыкі, дзеля павелічэння ўплыву і экспансіі. Яны апраўдваюць такім чынам невыкананне асноўных прынцыпаў правоў чалавека, вызначаных ААН: гэтак, Захад ухваляе перманентную акупацыю палесцінскіх тэрыторый пачынаючы з 1967 года, а некаторыя мусульманскія дзяржавы лічаць нормай лупцоўкі кнутом, пабіванне камянямі, адразанне рук злодзеям. Санкцыі супраць парушальнікаў міжнароднага права таксама розняцца: суровыя пакаранні з боку «міжнароднай супольнасці» ў некаторых выпадках (Ірак, Іран, Лівія, Сербія і г.д.), поўная адсутнасць нават простай вымовы ў іншых (ізраільская акупацыя, амерыканскі рэжым зняволення ў Гуантанама).

Спыніць гэтую інструменталізацыю і прымітыўны аналіз, якія маюць мэтай хаваць прафанную рэальнасць канфліктаў, у прыватнасці на Блізкім Усходзе, з’яўляецца тэрміновай патрэбай, калі мы жадаем нарэшце дасягнуць міру ў гэтым бурлівым рэгіёне.

 

Жорж КОРМ (Georges Corm), былы ліванскі міністр, аўтар кнігі Pour une lecture profane des conflits, La Découverte, Парыж, 2012.
Пераклад: Мікалай Мялюк

З архіваў беларускага выдання Le Monde diplomatique. Арыгінал артыкула быў апублікаваны ў лютым 2013 года.

 

i Cf. Seymour M. Hersch, « The Redirection. A Strategic Shift », The New Yorker, 5 сакавіка 2007, www.newyorker.com

ii Дынастыя сефевідаў панавала ў Персіі з 1501 да 1736 гг.. Ізмаіл Першы (1487-1524) распачаў перавод насельніцтва у шыіцкую канфесію.

iii Чыт. Pierre Bernin, « Les guerres cachées du Yémen », Le Monde diplomatique, кастрычнік 2009.

iv У прыватнасці, у знакамітай прамове Ясера Арафата перад Генеральнай асамблеяй ААН у 1974 годзе, у якой ён выказаўся за такую дзяржаву, дзе б яўрэі, хрысціяне і мусульмане жылі б нароўні.

By
@
backtotop